جراحیِ آسیب‌های روانی در کهگیلویه؛ مرکز «سراج» کجایِ پازلِ بحران ایستاده است

نشست شورای سلامت شهرستان کهگیلویه امروز در حالی با محوریت پیشگیری از خودکشی برگزار شد که انتظار می‌رفت به‌جای گزارش‌های کلی، به «تحلیلِ آماریِ دقیق» و «جراحیِ ساختارهای درمانی» پرداخته شود تا مشخص شود بحران آسیب‌های اجتماعی، به‌ویژه خودکشی، دیگر با نسخه‌های قدیمیِ اداری قابل‌درمان نیست اما به کلی‌گویی و انشاخوانی گذشت.

مهرداد رزمخواه،، در ابتدای نشست با ارائه مستندات آماری از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴، زنگ خطر جدی را برای مسئولان به صدا درآورد. وی با تأکید بر اینکه خودکشی پدیده‌ای چندبعدی است، تحلیل خود را در چند محور کلیدی ارائه داد.

رزمخواه تصریح کرد که علی‌رغم روند صعودی در آمار «اقدام به خودکشی»، آمار «فوت» در بازه زمانی سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ با کاهش مواجه بوده است. این دستاورد مهم، حاصلِ مداخلاتِ به‌موقع و واکنش سریع تیم‌های درمانی و امدادی در بیمارستان‌هاست که توانسته‌اند مسیر منجر به مرگ را در بسیاری از موارد قطع کنند.

یکی از تکان‌دهنده‌ترین بخش‌های گزارش شبکه بهداشت، تغییر پروفایل سنی آسیب‌دیدگان بود. بحران خودکشی که پیش‌تر در گروه‌های سنی بالاتر دیده می‌شد، اکنون به سنین حساس و آسیب‌پذیرِ نوجوانی (۱۵ تا ۱۸ سال) سرایت کرده است.

وی بیان کرد: طبق داده‌های شبکه بهداشت، زنان در آمار «اقدام به خودکشی» سهم بیشتری دارند، اما مردان در آمار «فوت» پیشتاز هستند (که نشان‌دهنده استفاده از روش‌های مرگبارتر یا فشارهای روانی متفاوت است). همچنین اکثریتِ افراد اقدام‌کننده، «مجرد» بوده و سهم افراد زیر دیپلم و بیکار در آمار فوتی‌ها افزایش یافته است.

رزمخواه تأکید کرد مناطق روستایی و کم‌برخوردار، به‌ویژه بخش محروم و دورافتادهِ دیشموک، به دلیل بافت سنتی و فاصله از مراکز تخصصی، نیازمند مداخلات اورژانسی و ساختاریافته هستند.

رونمایی از مرکز «سراج»؛ پلی میان درمان و حمایت‌های اجتماعی

علی جعفری، رئیس مرکز بهداشت کهگیلویه، با نقد ناکارآمدی روش‌های سنتی درمانِ تک‌بعدی، از راه‌اندازی مرکز «سلامت روان جامعه‌نگر» (سراج) خبر داد و جزئیات ساختار آن را تشریح کرد.

جعفری با بیان اینکه مرکز سراج قرار نیست صرفاً به عنوان یک کلینیک ویزیتِ روان‌پزشکی عمل کند، توضیح داد که خلأ بزرگ گذشته این بود که بیمارِ آسیب‌دیده پس از ترخیص، دوباره در همان چرخه معیوبِ مشکلاتِ اقتصادی، خانوادگی و حقوقی رها می‌شد.

وی ادامه داد: مرکز سراج یک نهاد هماهنگ‌کننده است که تیم متشکل از روان‌پزشک، پزشک خانواده، مددکار اجتماعی و نمایندگان دستگاه‌های حمایتی را در کنار هم می‌نشاند. دبیرخانه این مرکز در فرمانداری مستقر خواهد شد تا دیگر دستگاه‌ها را مجبور به رفع نیازهای غیرپزشکی بیمار کند؛ چرا که در بسیاری از پرونده‌ها، ریشه بحران «فقر» یا «بن‌بست‌های اجتماعی» است و دارو به تنهایی چاره‌ساز نیست.

نگاه انتقادی شهردار دیشموک؛ فقر تنها متهم نیست، حقوق ناآگاهِ جوانان

در بخش دیگری از این نشست، شهردار دیشموک با نگاهی جامعه‌شناختی و انتقادی، کلیشه‌های رایج پیرامون خودکشی را زیر سوال برد و نکات قابل‌توجهی را مطرح و با رد فرضیه انحصاریِ فقر تصریح کرد که تقلیل دادن خودکشی صرفاً به «فقر اقتصادی» یک خطای راهبردی است؛ چرا که این پدیده در خانواده‌های متمکن نیز رخ می‌دهد و باید ریشه‌های روانی و اجتماعی آن را در جای دیگری جست‌وجو کرد.

وی یکی از عوامل ریشه‌ایِ خودکشیِ جوانان را «عدم آگاهی از حقوق فردی و قانونی» دانست و گفت: بسیاری از دختران و پسران جوان به دلیل اینکه نمی‌دانند چگونه از طریق مجاری قانونی به حق خود برسند، در بن‌بست‌های خانوادگی و اجتماعی، مرگ را به عنوان آخرین راهکار انتخاب می‌کنند.

شهردار دیشموک با اشاره به آمار طلاق در منطقه، آن را واکنشی از سر استیصال برای رهایی از تنش‌های غیرقابل‌تحملِ زندگی مشترک دانست؛ پدیده‌ای که افراد برای جلوگیری از خودکشی، به عنوان یک «مسکنِ اجتماعی» به آن پناه می‌برند.

وی با صراحت اعلام کرد که «اورژانس اجتماعی» نباید صرفاً یک نام و تابلو باشد، بلکه خروجی آن باید در میدان عمل ملموس باشد. وی همچنین استفاده از مشاورانِ غیرمتخصص در مدارس را یک خطای بزرگ در حوزه پیشگیری زودهنگام خواند و بر لزوم توسعه فضاهای ورزشی و تفریحی برای تزریق نشاط به جامعه تأکید کرد.

ایرج کاظمی‌جو، در جمع‌بندی نهایی این نشست، با اشاره به تأکیدات استاندار کهگیلویه و بویراحمد مبنی بر اینکه «جلسات نباید صرفاً محل طرح مسئله باشند، بلکه باید به حل مسئله منتهی شوند»، انتقادات و مطالبات ساختاریِ تندی را بیان کرد و گفت: مدیران، متخصصِ آسیب اجتماعی نیستند؛ از کارشناسان واقعی استفاده کنید.

فرماندار کهگیلویه با صراحت اعلام کرد که مدیران دستگاه‌ها لزوماً متخصصِ آسیب‌های اجتماعی نیستند و نباید امور تخصصی را به صورت آماتور مدیریت کنند.

وی تأکید کرد که در انتخاب رابطانِ دستگاه‌ها، نباید صرفاً به خاطر کارمند بودنِ یک فرد اکتفا کرد؛ بلکه باید از روان‌شناسان، مشاوران واقعی، فرهنگیانِ دغدغه‌مند و حتی کارشناسانِ خارج از مجموعه در قالب قرارداد استفاده شود.

وی با اشاره به اینکه طرح‌های مشابه در گذشته به دلیل «رفع تکلیف اداری و گزارش‌نویسیِ کاغذی» به بن‌بست خورده بودند، تأکید کرد که این بار مرکز سراج و برنامه‌های پیشگیرانه نباید نمایشی باشند.

فرماندار کهگیلویه با تأکید بر اینکه مدیریت شهرستان پشت میز انجام نمی‌شود، به مدیران دستور داد تا حضور میدانی مستمر در بخش‌ها و مناطق محروم (از جمله دیشموک) داشته باشند تا مشکلات مردم را از نزدیک لمس کنند.

وی تصریح کرد که بارِ پیشگیری از خودکشی روی دوش یک دستگاه (بهداشت) نیست، بلکه جهاد کشاورزی با ایمن‌سازی چرخه نگهداری و توزیع سموم خطرناک در روستاها، آموزش‌وپرورش با غربالگری دقیق دانش‌آموزان توسط مشاوران متخصص و ارجاع زودهنگام و دستگاه قضایی و انتظامی با اتخاذ رویکرد حمایتی (به جای برخوردهای صرفاً انتظامی) با افراد بحران‌زده نقش دارند همچنین شهرداری‌ها و سایر نهادها همکاری کامل با مرکز سراج و تجهیز فضای فیزیکی آن داشته باشند.